A Educación cero-3, cabeceira do nº 56 da Revista Galega da Educación

A Revista Galega da Educación (RGE) iniciou a súa andaina no ano 1986. Andaina é una fermosa palabra que daba nome a unha escola infantil municipal que, cun proxecto educativo de gran valor e calado, funcionaba na cidade da Coruña a finais dos anos 80 e principios dos 90, momentos nos que eu comezaba a miña relación profesional co mundo da atención á primeira infancia, a través da responsabilidade na formación dunha parte das profesionais que desenvolven o seu traballo neste sector.

Eran aqueles (os anos 80-90), como quizais poidan ser os actuais, tempos de cambios importantes a nivel sociopolítico que tiñan unha correspondencia na situación da educación. Agardábase que a progresiva madurez da democracia tivese repercusións nos diferentes ámbitos da sociedade e a educación estaba especialmente necesitada da entrada de aire fresco, hai que lembrar que a ditadura fixera todo o posíbel por controlar o sistema educativo, sabedora do poder que o mesmo podía chegar a ter ao recaer nel a formación das novas xeracións.

As expectativas de cambios reais e o compromiso de moitas e moitos docentes co feito de que había que adoptar unha posición activa para facilitar os mesmos, fixeron que distintos MRPs adquirisen un protagonismo especial, liderando as propostas e favorecendo a confrontación de ideas e o traballo en equipo. Aí estaba Nova Escola Galega (NEG) como un dos referentes da renovación pedagóxica en Galicia. Como outros movementos de renovación pedagóxica, NEG valeuse de diferentes instrumentos para levar adiante os seus ideais e así aos cursos e Xornadas que organizaba, sumábanse os grupos de traballo, as escolas de verán e, desde o ano 1986, a RGE.

Contar cunha revista destas características en Galicia foi e segue a ser un privilexio que, como en tantas outras ocasións, non fomos quen de valorar na súa xusta medida. Ao longo dos anos a revista foi sendo testemuña dos cambios do sistema educativo e das alternancias dos mesmos, unhas veces cara adiante e outras cara atrás.

Como noutras publicacións destas características é un exercicio moi recomendábel revisar os editoriais que se ían publicando en cada número e que nos permiten evocarmos e reconstruírmos os altibaixos do proceso seguido no que era, e segue a ser, a loita polo ideal dunha escola pública e laica, democrática e democratizadora, coeducadora e inclusiva, onde a nosa lingua sexa considerada como un valor e na que se consiga unha progresiva actualización dos perfís e das prácticas profesionais, superando as devastadoras consecuencias de corenta anos de Sombras e de represións, revividas recentemente a través do proxecto da LOMCE.

A RGE foi acompañando, desde unha posición crítica, o deseño, a implantación e o desenvolvemento da reforma educativa da LOXSE e de outras normas que tamén foron marcando a folla de ruta do sistema educativo no noso país. E así, a carón de números dedicados a analizar a situación do profesorado, da escola rural, das TICs, das familias ou do ensino en diferentes materias, incluíndo os contidos transversais, foron aparecendo outros dedicados dun xeito específico á análise dos diferentes tramos do sistema educativo:

• A reforma das ensinanzas medias (1987).
• A educación das persoas adultas (1991)
• A educación primaria (1993)
• A educación secundaria (1995)

Houbo que agardar ata o ano 1998 para atopar un número, o 31, dedicado á educación infantil.  É preciso destacar que o feito de que non tivese aparecido un número específico non quería dicir que a revista non conectase en ocasións cos intereses das e dos profesionais da primeira etapa do sistema educativo, cousa que acontecía cando nos atopabamos cos números dedicados á globalización, ao xogo ou á pedagoxía Freinet, e tamén cando as súas páxinas nos achegaban a experiencias desenvolvidas nalgunha escola en particular (como a de Pantín) ou á evolución do benquerido Programa Preescolar na Casa.

Mais, despois dunha longa espera, apareceu un número dedicado á educación infantil que analizado con perspectiva histórica nos permite ver cal era a percepción que a finais dos 90 existía sobre esta etapa educativa.

A educación infantil constituírase como tal na LOXSE (1990). Antes diso, ao longo dos anos, fóranse conformando experiencias de distinto calado que pretendían dar resposta ás necesidades das nenas e nenos das primeiras idades e das súas familias. A etapa estruturarase en dous ciclos, mais o primeiro nunca chegou a integrarse plenamente  na Consellería de Educación, quedando ligado en Galicia á Consellería de Familia. Eran momentos nos que, pola indefinición normativa, podiamos atopar neste ciclo, centros con proxectos educativos de gran interese ao lado de moitos outros baseados unicamente na asistencialidade. Mágoa que  de moitas desas experiencias non teña quedado unha pegada máis tanxíbel...

No número 31 da RGE reflectiuse unha visión da educación infantil que estaba claramente escorada cara o segundo ciclo, recollendo os seus artigos interesantes experiencias:

• Os tempos na educación infantil.
• Traballo por proxectos.
• Facer matemáticas na educación infantil.
• Lectura e escritura na aula de educación infantil.
• Xogando con imaxes na educación infantil.
• Taller de vídeo na educación infantil.
• Camiñando cara a autoavaliación.

Todas elas ligadas ao segundo ciclo,  quedando para o primeiro un clarificador encabezado dun dos apartados do artigo dedicado á análise da educación infantil en Galicia, que se refería ao mesmo coas seguintes palabras: escaso, disperso, precario e ignorado.

Certamente a realidade podía resumirse con ese titular, mais non é menos certo que xa naqueles tempos se estaban a desenvolver interesantes proxectos que de terse posto en valor, dándolles proxección e visibilización, terían axudado a cambiar a percepción do primeiro ciclo, cando menos ao nivel do público ao que ía dirixido a revista.

Unha das funcións que estivo e está chamada a cumprir a RGE con respecto á educación infantil é a loita pola consecución no noso país dunha estrutura, cando menos tan ambiciosa, como a que a propia LOXSE debuxaba nos anos 90. Unha etapa distribuída en dous ciclos, mais unha única etapa educativa que como tal debe estar en Educación.

Para chegar a conseguir iso, nun contexto como o que nos movemos, faise preciso pór en valor o que pode ser, a priori, considerado como o elemento máis feble, é dicir o primeiro ciclo que polas súas peculiaridades –idades do alumnado, necesidades das familias, particularidades do persoal que traballa nos centros, expectativas dunha gran parte da sociedade sobre as funcións que debe cumprir...- precisa que se visibilicen as boas prácticas que nel se veñen realizando. Esta visibilización contribuiría á súa vez á necesaria “concientización” das moitas persoas que traballan nas escolas infantís e que deben facerse conscientes do enorme valor do traballo que realizan e da responsabilidade que comporta. E desde esa concienciación estaremos en condicións de transmitir á sociedade -a través da nosa relación coas familias no día a día nos centros, participando en foros de debate educativo, publicando as nosas experiencias, avances e dúbidas en diversos medios,...- a importancia do noso traballo, conseguindo así os apoios necesarios para facer realidade a nosa particular utopía.

Pasaron 15 anos e 25 números da RGE, cun parón na súa publicación de cinco anos entre o 2000 e o 2005, polo medio vivimos importantes momentos como a posta en funcionamento das galescolas, a elaboración e aprobación dun currículo que contempla ao primeiro ciclo equiparando o seu valor ao do segundo, o intento de por en funcionamento un Plan de formación para o persoal das escolas infantís 0-3 –dado que este non pode participar nas actividades organizadas desde a Consellería de Educación-, a organización de diversos Congresos de EI 0-3, a saída á luz dunha revista pedagóxica do 0-3, a busca de acordos con distintas editoriais para a publicación de materiais en lingua galega que puidesen chegar ás escolas infantís..., algúns deles tiveron continuidade no tempo e outros foron superados polos condicionantes que todos coñecemos.

E agora, coa publicación desde número sáldase unha débeda histórica co primeiro ciclo da educación infantil. Xa temos o noso agardado lugar nas portadas da RGE, confiemos en que sexa so o principio... Os meus parabéns a Suso Ferreiro polo seu traballo na coordinación da revista e á RGE pola súa importante contribución ao longo de todos estes anos á renovación pedagóxica no noso país.  

A importancia da calma afectiva no desenvolvemento infantil. O instituto Pikler (Lóczy)

Corría o ano 1986 cando caeu nas miñas mans un libro, recén publicado en español, co título La educación del niño de 0 a 3 años. Experiencia del instituto Lóczy, no que Myriam David e Geneviève Appel -coa colaboración de Emy Pikler e Judith Falk- nos achegaban ao fascinante mundo de Lóczy, desde entón, como un facho aceso que orienta os homes do mar nunha noite escura, a experiencia do orfanato húngaro sempre estivo presente e foi unha referencia á hora de intentar entender e explicar as claves do bo trato á infancia.

Pasaron os anos e no verán de 2008, como noutras ocasións, participei no Encontro Estatal de Educación Infantil que a Asociación de Mestres Rosa Sensat organiza en Barcelona, desta volta o título-tema era: A conquista da autonomía. Principios filosóficos e pedagóxicos do Instituto Pikler (Lóczy). Alí tiven a fortuna de coñecer e escoitar a Anna Tardos, a filla de Emy Pikler, que foi quen de entusiasmar e contaxiar a filosofía de traballodo Instituto Pikler aos centos de persoas relacionadas coa educación infantil que ateigabamos as instalacións de Cosmocaixa, lugar onde se celebraba o Encontro. E desde ese momento, a experiencia de Lóczy acompáñanos todos os anos nas primeiras semanas do curso, cando acollemos ás novas promocións de alumnas e alumnos que comezan os estudos do ciclo superior de educación infantil. A intención non é outra máis que tamén para elas e eles se converta nun facho que ilumine o seu camiño e lles permita entender a importancia da calma afectiva no desenvolvemento infantil.

Anna Tardos no Encontro Estatal de Educación Infantil (Barcelona, 2008)

Introdución á experiencia

A pediatra Emy Pikler fundou A casa dos nenos na rúa Lóczy (Budapest) no ano 1946, como un centro dedicado á atención á infancia con risco de exclusión social, reconvertindo un orfanato nun centro de investigación metodolóxica que ten entre as súas máximas un escrupuloso respecto aos dereitos das nenas e nenos. A súa tarefa foi seguida pola súa colaboradora a dra. Judit Falk e a súa filla Anna Tardos. 

Os principios básicos sobre os que se asenta a experiencia son:

• O respecto á infancia. A consideración das nenas e nenos como persoas, como seres únicos que establecen relacións e que inflúen no que pasa no seu contorno inmediato e, precisamente polo antedito, o valor dunha atención o máis individualizada posíbel.
• O valor da actividade autónoma  e do movemento, baseada na iniciativa da/o nena/o, actividade que xorde do seu propio interese proporcionándolle satisfacción e ansia de seguir explorando e relacionándose coa realidade na que vive. Deste principio despréndese a non interferencia por parte das persoas adultas e a posta en valor dun contexto estimulante e rico.
• A pedagoxía da vida cotiá, pondo en valor as pequenas cousas. A comunicación verbal en todas as accións que as persoas adultas realizan sobre as pequenas/os. A suavidade dos xestos nos contactos. A solicitude de participación ao neno/a e a espera atenta de resposta e colaboración en todas as actividades cotiás: alimentación, hixiene, vestido, descanso, ...
• A importancia da estabilidade afectiva como fonte de seguridade..

O instituto Lóczy ofrece ás nenas e nenos unha vida ordenada, baseada en longos tempos de actividade libre e xogo. Asemade, adoptou unha organización que coida dun xeito especial os momentos de atención ás necesidades básicas das crianzas (hixiene e xantar), considerados pezas clave dunha educación que se basea na interacción e o intercambio entre a persoa adulta e a crianza. O adecuado aproveitamento destes momentos levará a estruturar unha verdadeira relación afectiva de calidade. Segundo a filosofía de Lóczy o aproveitamento dos momentos nos que o bebé require da persoa adulta permitirá crear contornos seguros e ricos, espazos privilexiados para a transmisión da cultura e das experiencias afectivas, dando cabida a expresións delicadas e amorosas de comunicación.

Nada máis lonxe do ideario das profesionais de Lóczy que a educación infantil concibida como estimulación temperá, na que as persoas adultas perseguen as respostas das nenas e nenos para poder acelerar o seu desenvolvemento, anticipando aprendizaxes, o traballo das profesionais adáptase e axústase ao tempo e ao proceso de cada nena/o. As persoas adultas asumen o papel de acompañante que non xulgan e confían plenamente nas posibilidades das nenas e nenos.

Se algo preocupa dun xeito especial en Lóczy, iso é a calidade das relacións. As educadoras nunca teñen présa coa crianza e nunca están con ela sen falarlle (verbalizando o que se vai facer ou o que ve que está pasando). O feito de estar falando suponlles manterse concentradas no que está pasando na aula.

O establecemento do vínculo entre a crianza e a súa nai comeza desde antes do nacemento e baséase no amor que a nai sente por ela. Despois do nacemento os momentos de coincidencia supoñen pracer e ese pracer fortalece o sentimento de amor. Cando as crianzas entran na escola infantil a educadora ou educador non ten un plan de futuro afectivo con elas. O que vai haber é moitos momentos de interacción e contacto entre a educadora e as crianzas. E é así, coidando ás crianzas, como vai desenvolver unha empatía con elas. A través desa profesionalidade no coidado individual e estable, vaise producindo unha relación tamén de amor, mais sempre desde unha máxima clara: A nai coida á crianza porque a ama, pola súa banda a/o profesional chega a amar á crianza por outro camiño (a partir dos coidados...).

O espazo e o xogo son dous elementos que se planifican a conciencia, na busca da autonomía e do benestar das crianzas.

Algúns enlaces de interese

• Páxina do Instituto Pikler Lóczy en Budapest (contén unha sección en español)

Existen grupos de traballo sobre a perspectiva Pikler-Lóczy en España, especialmente en Cataluña e Euskadi:

• Pikler-Lóczy Euskal Herriko Elkartea.
• Associació Pikler-Hengstenberg (Cataluña)

Polo cero-tres na Consellería de Educación

O Colectivo cerotres é unha asociación na que están representados as e os profesionais que traballan nas escolas infantís da Consellería de Traballo da Xunta de Galicia, sen distinción de categoría laboral, pero cunha idea común: reivindicar a consideración das escolas de educación infantil de 0 a 3 anos como centros educativos e a súa incorporación ao sistema de ensino público; así como a necesidade en Galicia dunha escola cero-tres de calidade e de acceso universal e gratuíto para as familias.

Nas últimas semanas desde Colectivo cerotres estase promovendo, a través da plataforma change.org, unha recollida de sinaturas para solicitar ao goberno galego o traspaso das escolas infantís 0-3 á Consellería de Educación, ante o anuncio da súa inminente inserción na Axencia Galega de Servizos sociais, é quizais o momento de lembrar os anuncios que se fixeron desde o goberno galego e que, como tantos outros, quedaron en papel mollado (A Xunta inicia o traspaso a Educación das escolas infantís).

Todas e todos deberiamos berrar alto e forte: Por unha educación pública e galega de calidade que inclúa ás escolas infantís (0-3). Abonda xa de manipulacións e mentiras.

A proposta é a seguinte:
A través da plataforma change.org, iniciamos a petición "Alberto Núñez Feijoo, presidente da Xunta de Galicia: Traspase as escolas infantís 0-3 á Consellería de Educación, tal como prometeu en Xuño de 2009."
É importante por todo isto:
Galicia é a única comunidade autónoma onde as escolas infantís de 0 a 3 anos están fóra do sistema educativo. A pesar da lexislación vixente, a Consellería de Educación do goberno galego inhíbese nas súas competencias ao rexeitar ás escolas aducindo que son servizos asistenciais, deixando a súa regulación en mans da Consellería de Traballo. Tras gañar as eleccións, en Xuño de 1999, un acordo do Consello da Xunta, creou unha Comisión para o traspaso das escolas á Consellería de Educación tal como Feijoo tiña prometido durante a campaña electoral para "abordar as competencias dos dous ciclos de educación infantil (0-3 anos e 3-6 anos) nun único departamento con criterios pedagóxicos comúns aos dous ciclos". Agora, catro anos despois, no só non se materializou a incorporación á administración educativa, senón que se pretende subrogar as escolas a unha Axencia Galega de Servizos Sociais, unha vía de externalización dos servizos públicos fóra do ámbito da administración autonómica.
Esta nova "entidade pública instrumental", segundo rezan os seus estatutos, vai xestionar as escolas para acadar "un aproveitamento óptimo", terá un xerente que poderá "subscribir con entidades públicas e privadas convenios de colaboración excluídos da lexislación de contratos do sector público"; un consello reitor que poderá "propor a participación da Axencia en sociedades mercantís e fundacionais" e cuxo persoal directivo "poderá percibir unha parte da súa retribución como incentivo de rendemento mediante un complemento de produtividade". Trátase claramente de converter a función educativa das escolas nun mero servizo clientelar que en nada vai favorecer á primeira infancia e que desde logo van pagar as súas familias.
Podes firmar a petición facendo clic aquí. Só tes que rexistrarte. Divulga por favor esta petición entre os teus contactos de correo e o teu contorno.
Moitas grazas.

Eu xa asinei!

Óbidos, uma comunidade que aspira ao Conhecimento

Óbidos é unha fermosa vila medieval portuguesa  construída sobre un promontorio, sorprende polas súas ben conservadas murallas, o seu impoñente castelo e as súas empinadas e retorcidas rúas. Cunha poboación de aproximadamente 3 300 habitantes, está situada a uns 85 km ao norte de Lisboa.

No concello de Óbidos vénse desenvolvendo unha interesante actividade pedagóxica mediatizada pola influencia de Reggio Emilia a través dun proxecto de cooperación internacional, e concretada tanto na creación de equipamentos e escolas adaptadas  a unha nova concepción da infancia, como no esforzo de dotalos con profesionais –profesorado e outro persoal técnico- competentes e abertos para facer posible unha mellora das prácticas pedagóxicas baseada na creatividade e no respecto ás potencialidades das crianzas.

Habería que remontarse ao ano 2008, os municipios de Óbidos e Reggio Emilia estaban involucrados nunha rede URBACT chamada " Creative Clusters ", destinada á transferencia do "modelo de cidade creativa" ás zonas urbanas de baixa densidade. Tras o peche desta rede, ambas cidades deciden continuar co diálogo sobre a importancia de abordar o paradigma creativo, mostrando un sistema local de educación innovadora e creativa. Baixo este obxectivo principal, xurde en 2011 o proxecto  IDENTITY que é financiado polo Programa de Aprendizaxe Permanente da UE - Comenius Regio Partnership.

No ámbito educativo, Reggio Emilia é, desde hai anos, unha referencia a nivel mundial e Óbidos tamén se está convertendo nun activo mediante a aplicación de métodos avanzados no seu sistema de educación pública. A educación creativa proporciona unha poderosa ferramenta para axudar ao alumnado a desenvolver os seus coñecementos e habilidades que á súa vez son esenciais para o seu desenvolvemento creativo, intelectual, psicolóxico, social e académico. A educación significativa nas artes, nas humanidades e nas ciencias interpretativas fomenta o crecemento positivo e a adquisición de habilidades, que son esenciais para converterse en persoas adultas competentes no traballo e na comunidade. A asociación e colaboración entre Óbidos e Reggio Emilia diríxese a educadores de apoio, artistas, persoas expertas en educación, organizacións culturais, as familias e outros membros da comunidade nos seus esforzos para pór a creatividade no centro da educación.

A formación inicial das e dos profesionais de atención á infancia desde a FP.

A educación das crianzas xa non é o que era. Mudou o contexto, mudou a realidade e mudaron tamén os termos cos que a designamos. As escolas infantís deixaron atrás a súa función puramente asistencial. Trátase agora de formar, de aprendermos xuntos e de converter a nenas e nenos no centro dese proceso. Por iso procede repensar aspectos como a concepción da infancia, a tipoloxía de centros, a importancia da participación das familias e da comunidade na vida escolar e, moi especialmente, o decisivo papel das profesionais e dos profesionais.

A importancia das/dos profesionais  que traballan nas escolas infantís é crucial. Nas súas mans está a posibilidade de establecer unha boa relación afectiva coas crianzas, que lles dea seguridade e lles permita explorar o mundo circundante, gañando en cotas de autonomía. Nas súas mans está o deseño duns espazos que habitarán diariamente as nenas e nenos, lugares cómodos, amables e estimulantes; deben tomar decisións sobre os materiais que encherán eses espazos: tipo, tamaño, accesibilidade; organizarán tamén os tempos, aproveitando os momentos de alimentación, hixiene ou descanso para desenvolver actividades educativas tan importantes como calquera outra das desenvolvidas na aula; acometerán o deseño e posta en práctica do plano de relación coas familias e farán propostas pedagóxicas adaptadas ás idades e capacidades das crianzas.

Pode asumirse todo este conxunto de responsabilidades sen unha axeitada cualificación? Parece evidente que non. A escola infantil precisa profesionais ben formadas/os pola importancia do traballo que nelas se desenvolve. 

Hai uns meses participei nas I Xornadas educaBarrié sobre experiencias de ciencia en educación infantil co propósito de por en valor a formación das e dos Técnicos/as superiores en educación infantil desde a análise das claves nas que se asenta a formación inicial das educadoras e educadores infantís como persoas con responsabilidades directamente educativas dentro das escolas infantís, estes días estamos tratando este tema nas aulas, aquí queda a presentación utilizada no relatorio:

Evolución lexislativa en educación infantil

No seguinte enlace podes acceder a unha liña do tempo na que estamos recollendo as principais normas legais que tiveron influencia sobre a educación infantil ao longo da historia.

Evolución lexislativa en educación infantil

Como poderás observar trátase das leis orgánicas que foron regulamentando a educación e os reais decretos e decretos que as desenvolveron e que afectan á educación infantil, xunto coas que regulan os estudos de Técnico/a superior de educación infantil. Tamén se incorporan outras normas que teñen relación como as relacionadas coa atención ao alumnado con necesidades específicas de apoio educativo.

A infancia de Mandela e as esencias dun contexto enriquecedor

Hai un tempo, mentres revisaba algunhas das Monografías que desde Unicef se adican a analizar o estado mundial da infancia, atopei este texto no que Nelson Mandela nos narra como foi a súa infancia:

 ...É na aldea de Qunu, nos ondulantes outeiros e os verdes vales do territorio de Transkei (Sudáfrica sudoriental), onde sitúo os primeiros recordos da miña infancia. Foi en Qunu onde pasei os anos máis felices da miña infancia, rodeado dunha familia onde había tantos bebés, nenos, nenas, tías e tíos que non podo lembrar un intre do dia no que eu estivese só. Foi alá onde o meu pai me impartiu, pola maneira en que viviu a súa vida, a idea da xustiza que me acompañou durante os moitos decenios da miña vida. Ao observar moi de preto ao meu pai aprendín a resistir e defender firmemente as miñas conviccións.Foi en Qunu onde escoitei da miña nai os relatos que alimentaron a miña imaxinación; onde ela me impartiu a súa xentileza e xenerosidade mentres cociñaba as nosas comidas sobre un lume aberto e me mantiña ben alimentado e saudábel. Desde a miña época de neno pastor animoume sempre o amor pola campiña, os espazos abertos e a simple beleza da natureza. Foi alá e entón onde aprendín a amar ao noso planeta. Dos meus amigos da infancia aprendín dignidade e sentido da honra. Ao escoitar e observar as xuntanzas dos anciáns da tribo, aprendín a importancia da democracia e de que todos dispoñan da oportunidade de ser oídos. E aprendín do meu pobo, a nazón Xhosa, e do meu benefactor e guía, o Rexente, a historia de África e da loita dos africanos por ser libres. Foron eses primeiros anos os que determinaron de que maneira habería de vivir os moitos anos da miña longa vida. Sempre que aproveito un momento para botar unha ollada retrospectiva, sinto unha inmensa gratitude cara o meu pai e a miña nai e cara todas as persoas que me criaron cando era un neno e me brindaron unha formación para que chegase a ser o home que son hoxe. Iso foi o que aprendín cando era neno. Agora que son un ancián, os nenos son a miña fonte de inspiración.

Nelson Mandela. Monografía do Estado Mundial da Infancia do ano 2001

Lendo estas lembranzas, dunha das personalidades máis senlleiras do século XX, atopei un recurso para traballar co meu alumnado as esencias dun contexto enriquecedor para a crianza e o desenvolvemento das novas xeracións. Por que un contexto enriquecedor non é, nin moito menos, o mesmo que un "contexto rico" e ben sabemos que hai contextos ricos que son empobrecedores, mentres que pode haber outros que desde a "pobreza" conteñan todo o que se pode pedir para garantir un desenvolvemento adecuado. Desde aquel momento sempre me acompaña nos principios de cada curso académico. 

As palabras de Nelson Mandela sírvennos para ilustrar a importancia que poden ter as relacións que nos primeiros anos se establecen coas persoas e co contorno para o desenvolvemento. Nelas atopamos como esencias dun contexto enriquecedor: a posibilidade de establecer relacións afectivas positivas cos seus pais, a oportunidade de compartir tempo, xogos e vivencias cos seus iguais, unha fonda relación co contorno natural rico en estímulos e que propicia a relación con múltiples obxectos, a presenza de figuras investidas de autoridade que actúan como guía ética para as novas xeracións....

Aínda que poida parecer algo doado de conseguir, a realidade amósanos que non sempre é así e incluso poderiamos afirma que no momento actual se vive unha especial crise de valores que fai cuestionar as relacións coa infancia tanto desde a familia, como desde a escola ou desde a sociedade. Resultando que precisamente cando máis sabemos sobre a infancia é cando menos claro temos como actuar ante a mesma.